22 yanvar — İsa Şahmarlının xatirəsinə

22 yanvar tarixində Azərbaycanda kuir icmalar yerli səviyyədə homofobiyaya qarşı mübarizə günü tanınan bir günü qeyd edir. Bu tarix 2014-cü ildə 20 yaşında intihar edərək həyatını itirmiş açıq gey fəal, Azad LGBT təşkilatının qurucusu İsa Şahmarlının ölümünə həsr olunur.

İsa Şahmarlı Azərbaycanda ictimaiyyət qarşısında görünən ilk kuir səslərdən biri idi. Azad LGBT-nin rəhbəri kimi o, görünənliyin özü belə ciddi sosial risk daşıdığı bir dövrdə ictimai fəaliyyət, mediada çıxışlar və onlayn platformalar vasitəsilə köklü stiqmaya qarşı çıxmağa çalışırdı. Müsahibələrində ailə tərəfindən rədd edilməsindən və cəmiyyətdə geniş yayılmış qərəzlərdən açıq şəkildə danışır, LGBTQİ+ları susqunluğa və qorxuya qarşı çıxmağa çağırırdı. Onun aktivizmi eynicinsli münasibətlərin dekriminallaşdırılmasından başqa LGBTQİ+lar üçün heç bir hüquqi təminatın olmadığı məhdud siyasi və sosial mühitdə baş verib.

22 yanvar 2014-cü ildə Şahmarlı Bakıda işlədiyi ofisdə göy qurşağı bayrağı ilə özünü asmış vəziyyətdə tapıldı. Ölümündən az əvvəl paylaşdığı vida məktubunda o, qərarına görə birbaşa homofob cəmiyyəti məsul tutaraq dünyanın onun “rəngləri” üçün kifayət qədər rəngarəng olmadığını yazmışdı. 

"Gedirəm. Hamınız haqqınızı halal edin. Bu ölkə, bu dünya mənə görə deyil.. Mən xoşbəxt olmağa gedirəm. İslam Səfərli 59. Qapını açıq qoyuram. Anama da deyərsiz ki, onu çox sevirəm. Hamınız ölümümdə günahkarsız. Bu dünya mənim rənglərimi daşıya biləcək qədər güclü deyil. Əlvida”.

Onun ölümü ölkə daxilində və xaricində ciddi reaksiyalara səbəb oldu. Dəfn mərasiminə qatılan dostları və fəallar hücuma məruz qaldı, məzarının üzərinə qoyulan göy qurşağı bayrağı isə dağıdıldı. Sonrakı günlərdə icma üzvləri məzarın yenidən təhqir olunmasının qarşısını almaq üçün növbə ilə onu qorudular.

Şahmarlının ölümü Azərbaycanda kuir təşkilatlanması üçün dönüş nöqtəsi oldu. Əvvəllər əsasən maarifləndirici xarakter daşıyan aktivizm daha açıq siyasi görünənlik və kollektiv müqavimət formalarına keçdi. O vaxtdan etibarən 22 yanvar hər il kuir qruplar tərəfindən Şahmarlını xatırlamaq və ölkədə LGBTQİ+ların həyatını formalaşdırmaqda davam edən həm sosial, həm də institusional kuirfob nifrətlə mübarizə günü kimi qeyd olunur.

On ildən artıq vaxt keçməsinə baxmayaraq, fəallar bildirirlər ki, Şahmarlının üzləşdiyi şərait bu gün də mövcuddur və getdikcə daha çox dövlət institutlarının daxilində möhkəmlənir. Homoseksuallıq qanuni olsa da, Azərbaycanda LGBTQİ+ları qoruyan hərtərəfli anti-diskriminasiya qanunvericiliyi yoxdur. Polis zorakılığı, təzyiq və cəmiyyətdə baş verən zorakılıq halları ilə bağlı hallar davam edir, dövlət rəsmiləri isə tez-tez stiqmalayıcı ifadələrdən cəzasız şəkildə istifadə edirlər.

Bu il də kuir icmalar 22 yanvarı qeyd edərkən, Şahmarlının irsi indiki vəziyyətlə sıx şəkildə bağlı qalır. Onun ölümü kuir həyatların asanlıqla görməzlikdən gəldiyi bir cəmiyyətdə kuirfobiyanın insan həyatı üçün necə ağır nəticələrə səbəb olduğunu açıq şəkildə ortaya qoyub. On iki il sonra fəallar deyirlər ki, əsas çağırış artıq təkcə görünənlik deyil, həm də hesabatlılıqdır — ayrı-seçkiliyin nə normallaşdırılmasına, nə də ədaləti təmin etməli olan institutlar tərəfindən rəsmiləşdirilməsinə yol verilməməlidir.

Bir çoxları üçün 22 yanvar həm yas günü, həm də müqavimətin hələ də zəruri olduğunu xatırladan bir tarixdir. Şahmarlının son mesajında qeyd etdiyini vəziyyət aradan qalxmayıb, əksinə, bir çox hallarda daha rəsmi və institusional formalar alıb.

Powered by Froala Editor