Azərbaycanda qadın olmaq çətindir, yoxsa lezbiyan?

Azərbaycanda 'liberal' sayılan nə varsa, əxlaqsızlıq damğası yeyir — lezbiyan olmaq da bura daxildir. İstədiyi kimi yaşamaq üçün dırnaqları ilə mübarizə aparan bir qadın, əvvəlcə xırda-xırda azadlıqlar qazanmalıdır, yalnız bundan sonra açıq şəkildə 'qız öpən' olmaq boyda tikəni udmağa cürət edə bilər. İroniya burasındadır ki, azərbaycanlı bir qadının lezbiyan ola bilməsi üçün əvvəlcə bir kişiylə tək otaqda tutulmaqdan qorxmamağı öyrənməlidir. Böyük azadlığa qısa yol yoxdur — əvvəlcə adi, kiçik olanlardan salamat çıxmalısan.

Mən Azərbaycanda özümü hər zaman, seksual oriyentasiyamdan asılı olmayaraq, əvvəlcə qadın kimi hiss etmişəm. Bunlardan birini gizlətmək mümkündür, digərini isə demək olar ki, yox. Yeniyetmə yaşlarımda bir müddət özümü kişi olmaq istəyərkən tapmışdım. Amma tələsməyin — bu, sizin düşündüyünüz kimi 'trans-curious' olmağımdan, ya da qadınlara qarşı hansısa aydın cazibədən irəli gəlmirdi. Qoyun izah edim.

Böyük qardaşın kiçik bacısı olaraq, 'qaqa mentaliteti'nin ifrat formasından əziyyət çəkən ənənəvi bir ailədə böyümüşəm. Zahirən yaxşı qız idim, amma içimdə qadınlığın gətirdiyi yumşaqlıqdan, itaətkarlıqdan, yemək bişirməkdən, evi təmizləməkdən, paltarları ütüləməkdən zəhləm gedirdi. Halbuki atam və qardaşım sadəcə kişi olduqları üçün divanda rahatca uzanıb dincəlirdilər. Üsyan etməyə, 'yaxşı qız' adını itirməyə o qədər qorxurdum ki, beynim başqa çıxış yolu tapmadı: qardaşımın malik olduğu, mənə isə qəti qadağan edilmiş bütün azadlıqları əldə etməyin yeganə yolu kişi olmaq kimi göründü mənə. Bu da içimdə trans insanların hiss etdiyinə bənzər bir narahatlıq yaratdı. İllər sonra öyrəndim ki, bu, disforiya deyil, sadəcə 'gender qısqanclığı' imiş — mühafizəkar ailələrdə böyüyən azərbaycanlı qızlar arasında çox rast gəlinən bir haldır.

Kiçik azadlıqlar da məhz belə qazanılır. İllər sonra liberal həyat sürən azərbaycanlı qadınlarla tanış oldum — evlənmək niyyəti güdmədən görüşən, klublara gedən, ailədən çox karyeraya üstünlük verən qadınlarla. Aralarında bir ortaq nöqtə tapdım: hamısı çox erkən yaşda üsyan etmiş, 'pis qız' ya da 'çətin qız' adı çıxarmışdı — yəni onlardan gözlənilən bütün normaları erkəndən yıxaraq özləri üçün plankanı aşağı salmışdılar. Qonşunuz Aidə, 16 yaşında gecə saat 1-də sərxoş halda mini yubkayla taksidən düşəndə hamını çaşdırmışdısa, 30 yaşında subay və bundan narahat olmayanda artıq heç kimi təəccübləndirmir. Amma həmişə 'anasının gül-balası' olmuş yaxşı qız Nigar, kişi həmkarından sadə bir mesaj alsa belə, şərəfi sual altına düşür. Erkən üsyan et — qadın kimi azadlığını da erkən qazanarsan. Etməsən, hər azadlığı sonradan, özünə daha kiçik don biçərək gizlicə keçirməli olacaqsan.

Reputasiyasını artıq 'xərcləmiş' qadınla, hələ onu qoruyan qadın arasındakı bu fərq — məhz lezbiyan olmağın, qadın olmaq üstünə, nə qədər ağır gələcəyini müəyyənləşdirir. Azərbaycandakı bəzi gey kişilərdən fərqli olaraq, lezbiyan qadınların bir üstünlüyü var: görünməz qala bilmək — istər xeyrinə, istər zərərinə. Yaxşı qız Nigar əgər lezbiyandırsa, rəfiqəsiylə gecələməsi, ictimai yerdə əl-ələ tutması, ona sevgi göstərməsi heç kimin gözünə dəymir — çünki heç kim ondan şübhələnmir. Görünməzlik burada qoruyucuya çevrilir, elə buna görə də, Azərbaycandakı lezbiyanlar bir-birindən qopuq qalır, icma qura bilmirlər (bu barədə ətraflı: Azərbaycanda lezbiyan görünənliyi haqqında məqaləmdə).

Indi görəsən, Azərbaycanda qadın olmaq, yoxsa lezbiyan olmaq? Məncə, qadın olmaq daha ucadan gedən, gündəlik aparılan bir mübarizədir — Bakıdan uzaqlaşıb kəndlərə tərəf getdikcə daha da ağırlaşır. Açıq şəkildə lezbiyan olmaqsa ikinci mərhələdir, yalnız kiçik qələbələr toplayıb ailəni bir neçə dəfə məyus etdikdən sonra əldə olunur. Ona görə də, təəccüblü deyil ki, Azərbaycanda haqlarının çoxundan məhrum olan bir qadın hər iki mübarizədən birdən qaçmağın yolunu axtarır — lavanda nikahı ("Lavanda nikahı" — seksual oriyentasiyanı gizlətmək üçün, sevgi olmadan qurulan, adətən gey və lesbiyan tərəflər arasında bağlanan nikahdır), mühacirət, ya da ustalıqla hörülmüş yalanlar vasitəsilə, sadəcə azad yaşamaq üçün. Qadın olsun, lezbiyan olsun — müraciət etdiyi viza hansı olduğunu soruşmur.

Powered by Froala Editor